Precies wat gekken doen

Door Florentine Sterk en Inger van der Ree

De zware deur van het hoge grachtengordelpand zwaait open. ‘Sorry, stonden jullie hier al lang? De bel is stuk!’, verontschuldigt Robert Alberdingk Thijm zich lachend. Eenmaal binnen brengt een veel te kleine lift ons – ongemakkelijk opeengepropt – naar het appartement van Robert. Zijn woonkamer heeft typische VPRO-trekjes: verzamelaarswoede gecombineerd met een zeker minimalisme. Veel schilderijtjes en grote meubels in alle mogelijke kleuren en materialen. Toch vormt het samen een geheel. Robert woont hier met zijn man Norbert ter Hall, tevens de regisseur van A’dam-E.V.A. In de kamer staan twee grote gele fauteuils en een rond koffietafeltje met daarop nonchalant het script van A’dam-E.V.A.-2. Alsof ze het onder het televisie kijken ‘even’ doorspreken.

Met De Daltons, Dunya & Desie en Zeeuws Meisje luisterde Robert Alberdingk Thijm menig zondagochtend van onze jeugd op. Jaren verder zijn we – dankzij het door hem geschreven A’dam-E.V.A. – verliefd geworden op ons eigen Amsterdam. We vragen Robert naar de kunst van het scenarioschrijven.

Robert Alberdingk Thijm - foto door Thomas Huisman

Robert Alberdingk Thijm – foto door Thomas Huisman

‘Scenarioschrijven is belevenissen beschrijven. Je probeert de kijker iets mee te laten maken wat hij uit zichzelf niet mee zou maken. Die ervaring is niet echt, maar de emoties moeten wel voelbaar zijn. Dat is een rare paradox. Als scenarioschrijver ben ik me daarom voortdurend bewust van de kijker. Je moet bedenken wat je zelf geraakt heeft, wat iets met je doet en waarom je op een bepaalde manier naar de wereld kijkt. Scenarioschrijven is eigenlijk dingen herinneren die helemaal niet gebeurd zijn. In je hoofd roep je iets op, wat je zelf vormgeeft.’ Hij lacht: ‘Eigenlijk dus precies wat gekken doen!’

Hoe verzamel je die – niet gebeurde – herinneringen?
‘Ik maak lijstjes, altijd en overal. Op zo’n lijstje inventariseer en rangschik ik alles wat me op een bepaalde manier geraakt heeft. Toen ik De Daltons maakte, heb ik geprobeerd me voor te stellen hoe het ook alweer was om bijvoorbeeld – net als Tim uit de serie – een jongetje van zes te zijn, dat alleen maar broers heeft. Moeilijk was dat niet: ik kom zelf ook uit een gezin met drie oudere en één jonger broertje.’

Was jij vroeger de Tim van het gezin?
‘Alle personages zijn een beetje een afspiegeling van mezelf, maar bij De Daltons identificeerde ik me inderdaad wel het meeste met Tim.’

De gebeurtenissen zijn dus fictie, maar de karakters echt?
‘Klopt, maar de karakters zijn tot op zekere hoogte ook fictie. De mop van scenarioschrijven is dat de innerlijke ervaring, de vervoering, van die gecreëerde karakters echt moet zijn. De uiterlijke ervaring, wat ze meemaken, is constructie.’

Toch lijkt het personage Eva in A’dam-E.V.A. een soort reïncarnatie van actrice Eva van Wijdeven. Ze hebben dezelfde gehaastheid en onhandigheid. Is het personage Eva stiekem gebaseerd op actrice Eva?
‘Dit hoor ik nou zo vaak! Maar nee, ik heb Eva gebaseerd op Carice van Houten. Dat nerveuze, stadse type dat zij zo goed kan spelen. Door haar turbulente acteercarrière had Carice natuurlijk geen tijd, ze speelt nooit in series, maar het schrijft wel lekker met een persoon in je hoofd. Er was al een andere actrice gecast voor Eva, maar drie weken voor de opnames kon zij niet meer. We moesten heel snel iemand vinden. Het was een idee van Norbert om Eva van de Wijdeven te vragen. Ik ben dol op haar, ik vind haar een van de beste actrices die er zijn, maar voor mij was ze Desie uit Dunya en Desie, niet Eva! Toch deed ze auditie. Geweldig, ze was het gewoon! Nu kan je je geen betere Eva voorstellen.’

Niet gebeurde herinneringen verzamelen en schrijven met een persoon in je hoofd zijn dus manieren om een personage vorm te geven. Helpen ‘typetjes’ op straat daar bijvoorbeeld ook bij?
‘Ik zie overal en altijd typetjes. Echt waar, dat gaat de hele dag door. Maar vergis je niet, dat denken mensen andersom ook van ons. Stuk voor stuk zijn we typetjes, op zo’n manier kan je inderdaad naar personages kijken. Wat een personage onderscheidend maakt, is temperament. Dat heb je als baby al, en je komt er nooit meer vanaf. Het bepaalt waar je goed in bent, je keuzes, je innerlijke conflict en je perspectief. Dat is de dramatische kracht van een personage. Zo’n temperament is de verf waarmee je een personage schildert. Het leuke is dat een acteur een personage aanvult met zijn eigen temperament, soms valt dat perfect samen, zoals met Eva het geval was.’

Er is een moment dat je het script los moet laten omdat de regisseur ermee aan de slag gaat. Is dat moeilijk?
‘Nee, dat is heerlijk! Dat is het voordeel van schrijven met herinneringen in je hoofd die niet gebeurd zijn. Het is heel leuk als die vervolgens door anderen worden ingevuld en verfilmd. Ik heb het met Norbert natuurlijk veel over Adam en Eva gehad. Waar gaat de serie nu precies over, wat is ons doel, hoe vangen we het gevoel van het hier en nu? Achter iedere persoon zit namelijk een verhaal en achter elk verhaal een gebeurtenis.’

Robert Alberdingk Thijm - foto door Thomas Huisman

Robert Alberdingk Thijm – foto door Thomas Huisman

Een scenarioschrijver is vast continu op zoek naar verhalen.
‘Ja, zoiets simpels als onze interviewafspraak is eigenlijk al bijzonder omdat die deurbel het ineens niet deed.’ Robert gaat er eens goed voor zitten: ‘Dit had allemaal heel anders kunnen lopen. Eerst doe ik niet open, vervolgens zitten jullie ineens in een te krappe lift met je te grote rugzak. Vanochtend ontdekte ik die kapotte bel omdat de liftreparateur ook al voor een dichte deur stond. Eenmaal binnen heb ik hem toen ook meteen maar naar de bel laten kijken. Dat had een heel slechte liftreparateur kunnen zijn, dan had de bel gewerkt, en dan hadden we nu misschien nog wel vastgezeten in de lift! Merken jullie het? Ik herinner me nu iets wat niet gebeurd is, maar terwijl ik het vertel maken jullie hetzelfde mee in jullie hoofd.’

Wij hebben het idee dat je voor schrijven een soort kinderlijke fantasie moet kunnen oproepen, maar naarmate we ouder worden raken we die langzaam kwijt.
‘Voor mij is verhalen zoeken gekriebel in m’n tenen. Het gaat daarbij om mijn eigen plezier, beleving en verdriet. Dat kinderlijke gevoel van hoe je een verhaal schrijft, ben ik eigenlijk nooit kwijtgeraakt. Je moet het jezelf niet moeilijk maken en gewoon durven schrijven. Daarom ben ik ook begonnen met het schrijven voor weinig prestigieuze programma’s. De Vlaamsche Pot, echt een stomme Veronica-serie. Dat was heerlijk, dan kan je geen fouten maken en voel je niet alle ogen op je gericht.’

De Daltons en Dunya & Desie zijn hyperrealistisch, alsof je in een kijkdoosje valt, terwijl A’dam-E.V.A. meer een overkoepelend mozaïek is.
‘Dat hyperrealisme zit ‘m in een consequent gekozen perspectief. De Daltons beleef je als kijker vanuit Tims perspectief. A’dam-E.V.A.heeft meer afstand, is bijna een documentaire. De stad biedt het perspectief, niet een persoon. Als toeschouwer verbind je daar met je eigen beleving een betekenis aan.’ Hij wijst naar buiten, en grijnst. ‘Ik kan zo bij de buren naar binnen kijken, maar ik ken ze niet. Dat gevoel wilde ik in een serie vatten, vandaar dat mozaïek. Aan het begin van de lente was ik in het Vondelpark, het was mooi weer en iedereen kwam net onder de tegels vandaan gekropen. Het was genieten geblazen. Er waren zoveel mensen, met totaal andere levens, problemen, uitdagingen, relaties, geheimen… Die zaten daar allemaal op dezelfde plek en op hetzelfde moment van hetzelfde te genieten. Nooit zouden die levens elkaar raken. En dat besef, dat is heel sterk. In een stad ben je heel anoniem maar deel je toch heel intieme dingen met elkaar.’

Martin Bril schreef ooit ‘Amsterdam is blond, want ik val op blond.’ Hoe zou jij Amsterdam personificeren?
‘Amsterdam is geen blonde vrouw. Het is wel een vrouw, een iets oudere vrouw, zo’n 40 jaar. Een moeder, een trotse moeder die voor haar kroost zorgt. Ze ziet er praktisch uit, donker en kort haar, broekdragend, met een grote mond.’

Het loopt tegen vieren en Robert wordt elders in de stad verwacht, waar de opnames voor het nieuwe seizoen van A’dam-E.V.A. in volle gang zijn. Iets met een groot gat in de grond, afgesloten waterleidingen, een hoogzwangere Eva en een bevalbad.

Advertisements